Aanvullend menu

Aristoteles beats Plato: Praktische wijsheid

Aristoteles beats Plato: Praktische wijsheid

Op een recente speurtocht door boeken over klassieke opvattingen over leiderschap stuitte ik weer op de kennisopvattingen van Aristoteles tegenover Plato (en Confucius trouwens) en was weer aangenaam verrast. In de kern onderscheidt Aristoteles drie soorten kennis: Techne, Episteme en Phronesis. Techne (dat voortleeft in onze woorden rondom techniek) staat voor de kennis die inherent is aan vakmanschap en kunde, gericht op iets maken of iets doen. Episteme (dat terugkeert in het begrip epistemologie in onze tijd) is kennis (of kennen) in meer wetenschappelijke zin: samenhangende systematische kennis vanuit algemene principes en behulpzaam bij Techne, theoretische kennis dus die bijdraagt aan dingen maken of doen.

Phronesis is het begrip waar het me hier om gaat. Het is goed te vertalen als praktische wijsheid en Aristoteles voegt er uitdrukkelijk elementen aan toe die het fundamenteel laten verschillen van de beide andere begrippen. Daardoor gaat het ook echt om wijsheid. Hij noemt de ethische waarden- geladen dimensie, het is immers kennis gericht op een bijdrage aan de ‘common good’ en ook legt hij de link naar karakter en karaktertrekken (virtues) en zelfs naar politieke inzichten en vaardigheden. Praktische wijsheid zit immers in weten hoe je zaken bereikt met en via mensen. Van Aristoteles stamt de observatie dat de mens van nature een politiek dier is. In onze Westerse cultuur met zijn grote nadruk op wetenschappelijke kennis volgens de opvatting van episteme en vooral geïnspireerd door Plato is dit telkens weer een eye opener en een geruststelling. Bijna niets beinvloedt je denken zo als een dominante kennisopvatting.

Portretten van maatschappelijk leiders belangrijk

Ik kan het zeggen omdat ik juist in mijn recente promotie geworsteld heb met deze vigerende kennisopvatting, bij uitstek geïnstitutionaliseerd in het huidig wetenschappelijk bedrijf. Zo heb ik recent op deze site de portretten geplaatst van een aantal van de maatschappelijk leiders die ik heb onderzocht. Deze waren in het proefschrift gereduceerd tot bijlagen. Voor mijn gevoel was dat niet helemaal terecht: de portretten bevatten veel tips, inzichten en waarden afwegingen juist voor de practitioners onder ons. Mijn kernpunt hier is dat in deze rangorde (wat hoort wel en wat niet in het proefschrift, wat is ‘slechts’ bijlage?) een bepaalde kennisopvatting dominant is die ik niet helemaal terecht of adequaat vind.

Bestuurlijke professionele wijsheid

Mijn leven lang ben ik al op zoek naar de kern van het type wijsheid waarin moraal, macht en strategie (mijn grote interesses) in praktijk bij elkaar komen. Dit komt natuurlijk voort uit mijn langjarige bestuurlijke praktijk in vele rollen en omstandigheden, zowel in directie- en raad van toezicht posities als als extern adviseur voor de top van organisaties. In een recente lezing, ook op deze site weergegeven, voor onder andere het Nationaal Register van Commissarissen heb ik ook dit type indeling van technische kennis en waarden gedreven wijsheid opgevoerd in het onderscheid in falend toezicht (technisch) en verkeerd toezicht (geen of verkeerde waarden). Ook dat was dus gebaseerd op dit onderscheid dat Aristoteles (384-322 v Chr!) maakte. Aristoteles laat daarmee zien dat ook bestuurders als professional veel baat hebben bij deze kennis- of liever wijsheidsopvatting en vooral de gelijkwaardigheid met die andere kennis, de wetenschappelijke. Ze hoeven zich geen zorgen te maken over de mogelijke geringere status die dit heeft. Inspirerend en geruststellend.

ABN AMRO: te weinig phronesis

Wat denkt u: Zouden commissarissen en bestuurders van ABN AMRO de beschikking hebben gehad over voldoende phronesis bij hun besluiten over beloning in de top? Ik denk dat ze op alledrie de kernelementen, techniek van het besluit, waarden geladen dimensie en politieke vaardigheden hebben gefaald.