Aanvullend menu

Les van Trump: Nieuwe retoriek in de publieke arena

Donald Trump vs Yungoos

De overwinning van Trump tot USA president symboliseert een al langer plaats vindende fundamentele verandering in de publieke arena, mij verbaast dan ook de verbazing bij vele commentatoren. Dit levert een les op die verder gaat dan alleen beroepspolitiek. Het verwerven van publiek gezag door burgers en bestuurders is immers hierdoor ook veranderd.

Wat de overwinning (elke duiding moet ook weer met een korrel zout worden genomen, de overwinning komt voort uit het federale kiesmannensysteem van de USA, Clinton kreeg bijna 1 miljoen meer stemmen, maar niet de meerderheid in cruciale staten) symbolisch maakt, is de reden waarom Trump won. Dat was immers niet op de klassieke strategische variabelen van een politieke campagne.

Dus niet op: bewezen deskundigheid, passende ervaring (er werd hem wel bestuurlijke ervaring in het bedrijfsleven toegedicht, hoewel zijn zakelijk track record zwak en vaak op de randen van faillissement was, leek eerder de bekende categorie ‘too big to fail‘), dossierkennis, consistentie in uitspraken, moreel hoogstaand gedrag (ook punt ten nadele van Clinton), pragmatiek en haalbaarheid van voorstellen. Tot zover de welbekende categorieën waarop Nederlandse politieke partijen kandidaten voor politieke banen selecteren en toezichthouders inmiddels menen een ‘fit en proper’- test van bestuurders te moeten doen. Maar hij was ook niet succesvol op aanpalende campagnevariabelen waarin Clinton aantoonbaar beter was: binnenhalen funding, bouwen organisatie, o.a. met vrijwilligers, steun vanuit officiële media en eigen politieke partij!

Wat blijft er dan over als zoveel strategische variabelen minder of zwak waren? Daarvoor kunnen we het beste te rade gaan bij een filosoof van 2300 jaar geleden, Aristoteles, die retoriek: overtuigingskracht en gezagvol opereren naar menigtes, toehoorders, publiek analyseerde. In een blog van 2009 heb ik er al over geschreven om het succes van Wilders (en overigens ook Pim Fortuyn) te verklaren. Hij analyseert 3 factoren voor succesvolle retoriek: Ethos (het gezaghebbend verband tussen spreker en onderwerp), Pathos (het bespelen van de emoties bij het publiek) en Logos (de kracht van argumenten en een goede redenering).

Voor vele van de verbaasde commentatoren is inmiddels de impact van de tweede factor bij Trump evident. Het is ook duidelijk dat hij hierin veel beter scoort en het veel serieuzer vormgaf dan Clinton. Zij oogt wat dat betreft als veel Nederlandse politici: veel dossierkennis en – taal, veel beleid en structuur, nauwelijks expliciete passie voor en emotie naar de kiezer. ‘His voters took Mr. Trump seriously but not literally, even as his critics took him literally but not seriously.‘ Hierin heeft de media- en celebrityachtergrond van Trump zeker geholpen. Het is vreemd dat het politieke beroep die vaardigheden niet aanleert en een TV carrière blijkbaar wel. Bij Clinton en Nederlandse politici zal dat liggen aan hun training op effectiviteit in binnenkamers en beleidsdebatten. Het ontbreken van emotie, passie, zichtbaar karakter wordt nu voor de burger een extra bewijs dat de selectie van dit soort politici in die toch al gewantrouwde binnenkamers en netwerken plaatsvindt, een extra bewijs van een geïsoleerde elite die goed voor zichzelf zorgt. In de moderne arena, sterk gekleurd door nieuw medialandschap en nieuwe mediatechnologie, werkt dat niet meer: men wil de persoon van de politicus zien en meebeleven.

Maar daarmee bewijs ik ook het gelijk van Aristoteles voor wat betreft de eerste factor: het overtuigen van het publiek dat je een persoonlijke relatie met het onderwerp hebt en er vanuit persoonlijke motieven en ambities iets mee wil. In Nederland valt me vaak op dat we deze connectie overslaan. Er wordt te gemakkelijk verondersteld dat dit duidelijk is op grond van formele positie. Dit komt ook door onze sterke nadruk op neutraliteit, technische haalbaarheid en deskundigheid. Terwijl we van leiderschap toch al weten dat het niet om positie, maar om karakter, persoonlijkheid en drijfveren gaat? Dat is dus precies wat in het nieuwe medialandschap en het bijbehorend getraind kijkgedrag veel zichtbaarder wordt en moet worden, de lat rond openheid van persoonlijkheid ligt hoger, want is direct invoelbaar en zichtbaar! Op die factor scoorde Trump het best: zijn rabiate, wispelturige, ijdele performance was nu net integraal onderdeel van zijn hoofdboodschap, namelijk: deze politiek faalt, ons land gaat naar de klote en ik ben de enige die het kan redden (want ik deed tot nu toe niet mee). Hij scoorde dus niet alleen omdat zijn persoonlijkheid en karakter openlijker zichtbaar waren en hij meer emotie bij zijn volgers opriep (factor 2), maar omdat deze ook volledig pasten bij zijn hoofdboodschap (factor 1)! Dat is de nieuwe consistentie die we tegenwoordig zoeken: tussen drijfveren, ambities, persoonlijke biografie en karakter aan de ene kant (waar we ook cynisch en sceptisch naar en doorheen kijken) en het vastgrijpen van de publieke zaak om er iets dat bij jou past mee te doen aan de andere kant!

Dit is de zeer effectieve vereiste consistentie die Trump aantoont: Karakter en Persoonlijke Biografie = Mijn bemoeienis met deze zaak en Mijn boodschap over gewenste aanpak.

De ouderwetse beroepscommentatoren meenden al die tijd dat Trump veel te persoonlijk was. Dat leidde tot (negatieve) typeringen van egoisme en narcisme. Laten dat nu net de nieuwe vereisten in de publieke arena zijn! Nederland heeft qua cultuur en mentaliteit in het Haagsch Dorp nog heel veel te leren.

Ik geef op dit moment veel colleges en lezingen over de disruptieve burger, zoals nu net voor een groot publiek Agentschap (over publiek leiderschap) en voor leden van Raden van Toezicht (over strategie). Opvallend is hoezeer men in de praktijk van publiek leiderschap en publieke legitimering en verantwoording nu ziet dat de publieke arena verandert, door technologie, door nieuwe media, maar zeker ook door de fundamenteel andere attitude en gewenning van de burger. Beroepspolitici en bijbehorende journalistiek zien dat nu eenmaal als laatste.

Nog een lange weg te gaan voor veel van onze politici en hoopgevend voor gepassioneerde maatschappelijk leiders!